Radio Bremen, 15 września 1967. Gdy europejski free jazz zaczął mówić własnym głosem

przez Jazz Portal

15 września 1967 roku w Studio F Radia Bremen spotkali się muzycy trzech ważnych formacji północnoeuropejskiej sceny free music: Manfred Schoof Quintet, Peter Brötzmann Quartet i Irène Schweizer Trio. Zarejestrowane wtedy sesje przyniosły spotkanie kilkunastu indywidualności, które dopiero kształtowały język europejskiej muzyki improwizowanej. Cztery wybrane nagrania ukazały się po latach na albumie Alexandra von Schlippenbacha Main Lines/1967, wydanym przez chicagowski label Corbett vs. Dempsey.

To nie jest kompletna dokumentacja całego spotkania, lecz wybór czterech utworów z archiwalnych sesji. Ich siła tkwi właśnie w różnorodności: od rozbudowanych konstrukcji Schlippenbacha, przez radykalną kompozycję Petera Brötzmanna, po perkusyjną eksplozję Maniego Neumeiera.

Nie jeden zespół, lecz spotkanie środowisk

W centrum nagrań znalazł się pianista Alexander von Schlippenbach. Występował w kwintecie Manfreda Schoofa, ale w sesjach, które łączyły muzyków różnych formacji i prezentowały ich także w mniejszych konfiguracjach, prowadził lub współtworzył kilka grup. Przedstawił również dwie własne kompozycje: tytułowe „Main Lines” i „Turn 14”.

W nagraniach uczestniczyli między innymi Peter Brötzmann, Irène Schweizer, Fred van Hove, Manfred Schoof, Gerd Dudek, Peter Kowald, Buschi Niebergall, Uli Trepte, Sven-Åke Johansson, Jaki Liebezeit i Mani Neumeier. Nie była to więc zwykła sesja jednego zespołu, ale spotkanie muzyków, których drogi przecinały się w najważniejszym momencie formowania europejskiej sceny free.

Europejska odpowiedź, nie europejska kopia

W połowie lat sześćdziesiątych free jazz rozwijał się po obu stronach Atlantyku. Amerykańskie poszukiwania Ornette’a Colemana, Cecila Taylora, Alberta Aylera czy Johna Coltrane’a otworzyły nowe możliwości traktowania formy, rytmu i brzmienia. Europejscy muzycy nie pozostawali wobec tych przemian obojętni, ale szybko zaczęli budować własne środowiska i sposoby pracy.

Alexander von Schlippenbach był jedną z kluczowych postaci tego procesu. Globe Unity Orchestra, którą powołał w 1966 roku, rozwijała ideę dużego zespołu improwizowanego, w którym kompozycja i swoboda nie wykluczały się, lecz wzajemnie napędzały. Nagrania z Bremy dokumentują środowisko zaledwie rok później, gdy myślenie o improwizacji zespołowej szybko się rozwijało.

W tym kontekście spotkanie w Bremie można odczytać jako laboratorium. Nie chodziło o odtworzenie amerykańskich modeli, lecz o sprawdzenie, co dzieje się, gdy w jednym organizmie spotykają się różne temperamenty, doświadczenia i sposoby rozumienia improwizacji.

Trzy fortepiany, trzy kontrabasy, trzy perkusje

Najbardziej wymownym przykładem jest „Three”, kompozycja Petera Brötzmanna. W jej obsadzie znalazły się trzy fortepiany, trzy kontrabasy i trzy zestawy perkusyjne. Taka konfiguracja zmienia sam sposób myślenia o muzycznej strukturze: puls zostaje rozproszony, ciężar brzmienia przesuwa się pomiędzy grupami instrumentów, a pojedynczy muzyk nie musi pełnić jednej, ustalonej funkcji.

Przy fortepianach spotkali się Schlippenbach, Irène Schweizer i Fred van Hove. Partie kontrabasów powierzono Peterowi Kowaldowi, Buschi Niebergallowi i Uli Trepte. Za perkusyjną warstwę odpowiadali Sven-Åke Johansson, Jaki Liebezeit i Mani Neumeier. Nad tym wielowarstwowym układem pojawiał się Brötzmann na saksofonach tenorowym i barytonowym.

To także fascynujący punkt styku kilku późniejszych historii. Jaki Liebezeit stanie się jednym z filarów Can, a Mani Neumeier będzie kojarzony z grupą Guru Guru. W Bremie obaj uczestniczyli jednak w muzyce, która nie miała jeszcze nic wspólnego z późniejszymi rockowymi formami tych zespołów. Ich obecność pokazuje, jak blisko siebie znajdowały się wówczas różne eksperymentalne środowiska.

Cztery utwory, cztery spojrzenia

Album zawiera cztery kompozycje: „Main Lines” (12:38) i „Turn 14” (10:07) Alexandra von Schlippenbacha, „Three” (8:01) Petera Brötzmanna oraz „It’s Up!” (15:37) Maniego Neumeiera. Zestawienie pokazuje różne sposoby organizowania improwizacji: od bardziej rozbudowanych konstrukcji Schlippenbacha, przez nietypową, zwielokrotnioną obsadę Brötzmanna, po perkusyjną energię Neumeiera.

Warto zwrócić uwagę na udział Irène Schweizer. Szwajcarska pianistka była jedną z ważnych postaci europejskiej improwizacji, rozwijając własny, wyrazisty język zarówno w grze solowej, jak i w zespołach. Jej obecność przypomina, że historia free jazzu nie była wyłącznie historią kilku znanych saksofonistów i kompozytorów. Pianistki i pianiści, którzy zmieniali sposób myślenia o brzmieniu i strukturze, mieli w niej równie istotne miejsce.

Archiwum, które nie jest muzeum

Wydawnictwo Corbett vs. Dempsey od lat zajmuje się przywracaniem do obiegu nagrań i dokumentów związanych z muzyką improwizowaną i awangardą. Main Lines/1967 dobrze wpisuje się w tę działalność. Materiał został zarejestrowany przez inżyniera Rolfa Mittaga, a współczesny mastering przygotował Alex Inglizian. Producentem wydania jest John Corbett. Okładkę zdobi fotografia Ute Klophaus, a zdjęcie wewnątrz przygotował Uwe Oldenburg.

Takie publikacje mają szczególną wartość, gdy nie są traktowane jedynie jako ciekawostka dla kolekcjonerów. Archiwalne nagranie pozwala zobaczyć, jak powstawały idee, które później rozwijały się w kolejnych dekadach. W tym przypadku słyszymy środowisko, które nie czekało na gotowy język, lecz dopiero go budowało.

Nie trzeba znać całej historii Globe Unity Orchestra, europejskiego free jazzu ani dyskografii każdego z uczestników, żeby docenić znaczenie tego materiału. Wystarczy potraktować Main Lines/1967 jako zapis spotkania ludzi, którzy byli gotowi porzucić bezpieczne role instrumentalne i sprawdzić, jak wiele można zrobić z kilkunastoma muzykami w jednym studiu.

Warto wrócić do Bremy

Main Lines/1967 nie jest próbą dopisania kolejnego rozdziału do dobrze znanej historii. To raczej przypomnienie, że europejska muzyka improwizowana rozwijała się dzięki konkretnym spotkaniom, festiwalom, studiom radiowym i artystom, którzy nie bali się pracować poza ustalonymi podziałami.

15 września 1967 roku w Bremie spotkali się muzycy, których nazwiska dziś funkcjonują w różnych rozdziałach historii jazzu, rocka i muzyki eksperymentalnej. Na czterech utworach można usłyszeć moment, w którym europejski free jazz coraz wyraźniej zaczynał mówić własnym głosem.

Informacje o wydawnictwie

  • Alexander von Schlippenbach – Main Lines/1967
  • Label: Corbett vs. Dempsey
  • Numer katalogowy: CvsDCD121
  • Data nagrania: 15 września 1967, Radio Bremen, Studio F
  • Data wydania podawana przez label: 11 września 2026
  • Tracklista: „Main Lines”, „Three”, „Turn 14”, „It’s Up!”

Więcej informacji i pełne credits: Corbett vs. Dempsey – Main Lines/1967. Album można również znaleźć na Bandcampie wydawcy.

Posłuchaj albumu: Alexander von Schlippenbach – Main Lines/1967 na Bandcampie. Na stronie wydawcy dostępny jest odsłuch albumu.

Podobne wpisy